Khoa cử học tổng luận (lược dịch)

1.     Phạm trù Khoa cử học

 Khoa cử học là một ngành khoa học nghiên cứu về khoa cử. Phạm vi nghiên cứu của Khoa cử học rất rộng lớn, cần phải làm rõ phạm trù Khoa cử học và nội dung nghiên cứu của Khoa cử học.

1.1.         Phạm vi nghiên cứu của Khoa cử học

Khoa cử học chính là đi nghiên cứu về các vấn đề khoa cử. Khoa cử học có thể phân thành hai phạm trù là Nội học và Ngoại học. Nội học hay Nghiên cứu nội bộ là nghiên cứu chế độ và hoạt động khoa cử. Ngoại học hay Nghiên cứu bên ngoài là tiến hành nghiên cứu các bộ môn có liên quan đến khoa cử và ảnh hưởng của nó tất cả những phương diện khác. Khi nghiên cứu về khoa cử cần có một cái nhìn tổng quát, toàn diện, gồm cả đông tây kim cổ, thậm chí nghiên cứu từ thời Tây Chu cho đến thời Trung Hoa Dân Quốc, cũng bao gồm cả Đông Á và Âu – Mỹ.

Từ quan hệ ngoại diên của Khoa cử học mà nói, Khoa cử học không chỉ có liên quan đến lịch sử học, chính trị học, giáo dục học, văn học, xã hội học, mà còn liên quan đến văn hóa học, tâm lí học, kinh tế học,… mỗi ngành lại giao thoa với nhau và cùng giao thoa với Khoa cử học. Nội học chính là đi nghiên cứu Khoa cử học, còn Ngoại học chính là đi nghiên cứu vùng giao thoa của các học khoa với Khoa cử học. Lịch sử khoa cử và lịch sử thi cử của Trung Quốc có mối quan hệ lớp lang, về cơ bản thì lịch sử khoa cử có thể xem là lịch sử thi cử từ cận đại trở về trước.

Nội dung của chế độ khoa cử vừa rộng vừa phức tạp, không chỉ là thi cử, nhưng thi cử lại được xem là hạt nhân, các quy định chế độ, cho đến xuất thân ra làm quan, đều là xuất phát từ thi cử, nếu không có thi cử thì không còn được gọi là khoa cử. Chính vì thế, thi cử trong khoa cử chính là một trong những nội dung của Khoa cử học.

1.2.         Phạm vi sử dụng trong các tác phẩm nghiên cứu khoa cử

Bởi nghiên cứu tương quan gián tiếp đến khoa cử trên thực tế rất rộng lớn, để phạm trù Khoa cử học được rõ ràng hơn, chúng ta giới định phạm vi nghiên cứu của Khoa cử học thành “nghiên cứu bản thân khoa cử và vấn đề liên quan trực tiếp đến khoa cử”. Tiêu biểu trong và ngoài nước có 6 công trình thống kê về nghiên cứu khoa cử.

- Trong tác phẩm Khoa cử - địa ngục thi cử Trung Quốc (1976) tổng cộng có 36 điều, Conrad Schirokaauer vẫn còn đưa một bộ phận khác nằm ngoài khoa cử vào công trình của mình, nhưng đấy được xem là công trình sớm nhất trong và ngoài nước viết về khoa cử.

- Năm 1986, học giả người Mỹ - Franklin Parklin phát biểu trên tạp chí tiếng Anh - Văn hóa Trung Quốc do Đài Loan xuất bản, gồm 47 điều. Trong đó, trừ điều thứ 3 là thống kê về thi cử thời Trung Hoa Dân Quốc, còn đa số là thống kê nghiên cứu về khoa cử. Đặc điểm của công trình này là mỗi thiên được giới thiệu và chú giải một cách khái quát.

- Năm 1992, học giả người Nhật là Sơn Căn Hạnh Phu đã biên tập Khoa cử quan hệ văn hiến mục lục cảo, thống kê gần 600 điều, phân thành thông luận với các bộ phận kéo dài từ Tùy- Đường đến Minh- Thanh. Phần bằng Nhật văn thì tương đối hoàn chỉnh, nhưng phần bằng Trung văn thì bỏ sót nhiều, mà có bộ phận lại ghi chép cả lịch sử giáo dục và lịch sử quan chế.

- Năm 1997, Lý Thành Mậu người Hàn Quốc xuất bản cuốn Hàn quốc khoa cử chế độ sử, phụ thư là Khoa cử chế độ tương quan luận trứ mục lục, với hơn 400 điều bằng các ngôn ngữ Hàn – Trung - Nhật. Trong đó thì phần bằng Trung văn và Nhật văn thì chưa được toàn diện, nhưng trước năm 1996 thì những nghiên cứu về khoa cử bằng tiếng hàn rất ít.

- Tháng 6/1999, Mao Bội Kì chủ biên xuất bản cuốn Trung Quốc trạng nguyên đại điển, phụ thư Khoa cử chế độ cập trạng nguyên nghiên cứu luận trước dẫn dụng, xuất bản tại Nxb Nhân dân Vân Nam. Với hơn 600 điều bằng Trung văn, tổng luận theo khoa cử của lịch triều, kiêm luận về khoa cử các giai đoạn đến tổng thuật để sắp xếp biên tập, phân loại tương đối tỉ mỉ, chỉ có điều là in cả niên đại và luận văn nhân vật trạng nguyên vào.

- Tháng 7 năm 1999, Cao đẳng giáo dục xuất bản xã xuất bản cuốn Trung Quốc khảo thí sử chuyên đề luận văn tập, phụ thư là Khoa cử nghiên cứu chuyên trứ cập luận văn sách dẫn. Công trình này vẫn chưa bao quát hết các trước tác của Đài Loan và nước ngoài, trong đó vẫn còn một bộ phận không thuộc vào lịch sử thi cử mà thuộc vào lịch sử giáo dục và đề cử.

Trong 6 công trình trên, càng về sau thì càng nhiều điều mục, nhưng vấn đề tồn tại chung ở đây là vẫn chưa đi vào trọng tâm nghiên cứu khoa cử.

2.     Nội dung Khoa cử học

Phạm vi và nội dung nghiên cứu của Khoa cử học rất rộng lớn và phong phú. Xét một cách tổng thể, nội dung nghiên cứu của khoa cử học chính là khởi nguyên của chế độ khoa cử, lịch sử suy vong và quy luật, quy chế, khoa thi, các phương pháp và nội dung thi.

Nghiên cứu về khoa cử thường chú trọng về chế độ khoa cử, nhưng khoa cử học không chỉ nghiên cứu chế độ khoa cử, mà bao quát ở 3 phương diện là chế độ khoa cử, hoạt động khoa cử, lịch sử tư tưởng khoa cử. Ba phương diện này quan hệ mật thiết với nhau và tạo thành một chỉnh thể.

Bởi vì, nội dung của khoa cử phong phú và có tính tổng hợp, quyết định nên khoa cử học chính là sự tập trung và dung hòa của nhiều học khoa. Trên thực tế, phạm vi nghiên cứu của khoa cử đã chạm đến các lĩnh vực như: lịch sử học, giáo dục học, chính trị học, văn học, xã hội học.

Tuy phạm vi nghiên cứu của khoa cử học rộng lớn, nội dung bao quát, nhưng lại không giao thoa với học thuật. Vấn đề tranh luận trong khoa cử học không sao nói hết, lớn từ công tội trong hàng ngàn năm của khoa cử, nhỏ thì nói đến một nhân vật lịch sử nào đó, đều không ít trao đổi. Nhiều vấn đề tranh luận về khoa cử học được đem ra trao đổi trực tiếp khiến bức tranh về khoa cử học trở nên náo nhiệt.

3.     Tông chỉ của Khoa cử học (mục đích và ý nghĩa của khoa cử học)

Khoa cử học đánh giá về chế độ khoa cử và văn hóa truyền thống trên cơ sở khách quan, toàn diện. Mục đích và ý nghĩa của nghiên cứu khoa cử học chủ yếu ở 3 phương diện:

Thứ nhất, để khoa cử học trở nên cụ thể và có hệ thống, có tính tổng hợp và lí luận hóa. Xu thế phát triển của khoa học là không ngừng phân hóa, giờ đây đã xuất hiện xu thế giao thoa và tổng hợp khoa học, giao thoa khoa học là một trong những phương thức tạo nên sự sáng tạo tri thức. Nghiên cứu khoa cử trước đây thường phân ra giáo dục học, lịch sử học, chính trị học, văn học, xã hội học, … và đã đạt được không ít những thành tựu, trong đó nghiên cứu khoa cử của giới sử học có nhiều thành quả nhất. Tạo nên mục đích và ý nghĩa của Khoa cử học là đem tất cả các phương diện của khoa cử, tạo thành một lĩnh vực chuyên môn để tiến hành nghiên cứu. Nếu đem các nghiên cứu khoa cử thống nhất lại thì mới có thể hợp sức hình thành, khiến nghiên cứu khoa cử xuất hiện những bước đột phá và nhảy vọt.

Trước đây, nội dung nghiên cứu khoa cử học tuy phong phú, nhưng lại có rất ít ý thức được rằng coi khoa cử là một lĩnh vực chuyên môn nghiên cứu, mà chỉ nghiên cứu đơn độc. Trong khi đó các chuyên ngành khoa học lại liên quan chặt chẽ và tương hỗ với nhau và tạo thành hệ thống. Khi nào coi khoa cử và các khoa học khác như một thể, tiến hành nghiên cứu thì mới có được bước phát triển mới.

Thứ hai, là để hiểu sâu sắc, nâng cao và làm phong phú tri thức của chúng ta về lịch sử  xã hội và văn hóa truyền thống, phát huy văn hóa cổ truyền. Hiểu được về khoa cử, là chìa khóa để mở cánh cửa bước vào văn hóa truyền thống, hiểu được những lịch sử xã hội Trung Quốc thời cổ đại, nếu không sẽ rất khó để hiểu được về văn hóa truyền thống Trung Hoa. Nếu có thể hiểu được về khoa cử một cách sâu sắc thì cũng sẽ hiểu được về văn hóa truyền thống Trung Quốc một cách sâu sắc.

Chế độ khoa cử và nền chính trị quan liêu Trung Quốc có quan hệ mật thiết không thể tách rời, chế độ khoa cử là cơ sở của chế độ chính trị quan liêu Trung Quốc thời cổ đại. Lịch sử khoa cử là nội dung quan trọng nhất trong lịch sử giáo dục Trung Quốc, thành quả trong nghiên cứu khoa cử học có thể trực tiếp làm phong phú thêm nội hàm của ngành lịch sử giáo dục Trung Quốc.

Tóm lại, Khoa cử học có thể trở thành một mảng thú vị trong nghiên cứu về văn hóa lịch sử xã hội Trung Quốc, quan sát từ góc độ này có thể thấy một lĩnh vực học thuật vừa cổ xưa lại vừa mới mẻ, vừa rộng lớn lại vừa chuyên môn, có tiền đồ rộng mở.

Thứ ba, để tìm ra quy luật phát triển của thi cử, cải cách thi cử, bài học lịch sử, phục vụ tốt cho việc thực hiện cải cách trong thi cử.

Tuy khoa cử đã trở thành lịch sử, nhưng thi cử thì vẫn chưa trở thành quá khứ, trong thực tế thi cử vẫn xuất hiện nhiều vấn đề, cùng với khoa cử nó có đủ những điểm giống nhau đến kinh ngạc. Khoa cử học không đơn thuần chỉ nghiên cứu những khía cạnh tĩnh của khoa cử, mà còn chú trọng nghiên cứu động thái phát triển trong hiện thực khoa cử, nhân nghiên cứu đó khoa cử học vẫn còn có tính thực tế rõ ràng. Một trong những ý nghĩa của khoa cử học chính là đề xuất quy luật phát triển của khoa cử, để thực hiện cải cách thi cử và rút ra bài học lịch sử. Ở một ý nghĩa nhất định nào đó, trên thực tế khoa cử học chính là nghiên cứu lịch sử thi cử Trung Quốc. Khoa cử học và sử học khảo thí Trung Quốc có mối quan hệ lớp lang với nhau, hai lĩnh vực đó trên cơ bản là có cấu tạo như nhau. Từ khía cạnh của lịch sử thi cử, cũng có thể nói rằng khoa cử học là một chuyên ngành sản sinh ra từ thi cử trong khoa cử, phát triển, suy vong và phân phái. Nghiên cứu khoa cử học, có thể giúp chúng ta hiểu rõ một cách tổng thể về lịch sử phát triển hơn một nghìn năm của khoa cử, giúp chúng ta có đầy đủ một kiểu tri thức lịch sử hoặc cảm khái lịch sử, hun đúc và phát triển một kiểu thói quen quan sát vấn đề một cách xa rộng, có thể tránh những hành động hạn hẹp và vụ cái lợi trước mắt, tránh được sự mù quáng. Bất kể thi cử nào thì cũng là sản phẩm của lịch sử, đều từ trong quá trình phát triển và biến hóa của lịch sử mà hình thành, lịch sử và hiện tại đều có ý nghĩa tương đối. Khi nghiên cứu, không nên tách rời quá khứ và hiện tại, quá khứ chính là cơ sở và nền tảng cho sự phát triển của hiện tại. Cho nên, nghiên cứu nội dung của khoa cử học tuy là đã thi cử đã qua, nhưng xuất phát điểm và là điểm đến của nó đều là hướng tới hiện tại tương lai.

Không hiểu biết về lịch sử, sẽ rất dễ phạm phải sai lầm trong lịch sử. Vì vậy, nghiên cứu về thi cử rất có lợi cho chúng ta đi sâu vào nghiên cứu quy luật phát triển của thi cử, giúp chúng ta đón nhận những quy luật phát triển đó một cách chính xác, hiểu và tuân theo những quy luật đó có thể giúp chúng ta tiến hành cải cách thi cử. Từ khi hình thành, thi cử là phương thức chính để tuyển chọn nhân tài, hiểu rõ quy luật phát triển của nó thì mới có thể tránh giẫm lên vết xe đổ của quá khứ.

Khoa cử Trung Quốc có lịch sử lâu đời, kinh nghiệm phong phú, quy tắc nghiêm cẩn, nhưng lại khuyết thiếu lí luận, khoa cử học có ý nghĩa thực tiễn to lớn, cho thấy rõ và chính xác quy luật của khoa cử, tất nhiên là cũng có lợi cho việc hiểu một cách chính xác về truyền thống và tình hình đất nước Trung Hoa, có ích cho việc đánh giá một cách chính xác về tác dụng của khoa cử, có ích cho việc hoàn thiện và cải cách thi cử.

Chúng ta không chỉ nên tiếp tục khảo đính cụ thể về khoa cử ở khía cạnh sự kiện lịch sử, mà nên chú trọng nghiên cứu giá trị vốn có của khoa cử cũng như phát huy ý nghĩa của khoa cử, tập trung tìm tòi học thuyết và lý luận, đem nghiên cứu khoa cử cụ thể và những nguyên tắc thông thường phát huy, giải thích và kết hợp lại, tìm tòi quy luật phát triển của thi cử, để làm bài học cho tiến hành cải cách thi cử hiện tại. Đó mới chính là tông chỉ và mục đích của xây dựng Khoa cử học.

Hà Nội, tháng 2 năm 2014.

Duy Phong (Lê Đình Sơn) lược dịch.

Ghi chú: Bài lược dịch phục vụ môn Giáo dục và Khoa cử Việt Nam, môn học do thầy Đinh Thanh Hiếu phụ trách giảng dạy trong học kì 2 năm học 2013 - 2014 (năm cuối).