Những cánh chim trời

Qua tiết Cốc Vũ, trời bắt đầu nắng, cái nóng tuy còn dịu, nhưng đã dần cảm thấy cái oi trong đó. Hè sang, cây sung đầu ngõ xanh um, từng chùm hoa cứ thế tủa ra từ thân cây chằng chịt những vết dao, rồi chẳng mấy chốc lại có sung ăn. Vườn bòng quanh ao nhà ông Đẩu cũng bung hoa trắng toát, hương ngào ngạt, lúc nào cũng vo ve tiếng ong trong vòm lá.

Ngang trời, đàn vàng anh vàng óng bay đi đâu cả mùa đông, nay trở về, chao qua chao lại, đã có ba con sập thẻ nhựa nhà ông Sợi, những con còn lại cũng chao quanh một vòng rồi mới bay đi. Tôi cứ thẩn thơ mãi, phải chi tôi cũng làm được cây bẫy chim như ông Sợi, thì tốt.

Chim vàng anh (nguồn ảnh: Internet)

Xuân qua hè đến, chim chóc bay về nhiều hơn, suốt ngày líu lô trong các tán cây, đến vui tai. Đám trẻ con cũng sửa soạn súng ná, chuẩn bị một mùa săn chim. Tôi thích săn chim, cũng thích nuôi chim, cũng nhiều câu chuyện xoay quanh chim chóc.

Trong đám chim chóc, tôi thích nhất chích ta, thứ đến chích chòe, rồi mới đến chào mào, các loài khác tôi không thích lắm, nên cứ thấy bình thường thế nào. Một lần, tôi thấy gã chích chòe nhảy nhót trong tán mít nhà ông Nhân, lúc sau đã thấy sà xuống vũng nước sau nhà, nhìn quanh do thám, nhảy nhảy mon men đến mép nước, chúc đầu uống vội một ngụm, rồi ngước lên ngó quanh, sau đó mới yên tâm uống tiếp ngụm khác, trước khi bay thẳng lên mái nhà kè, đứng huýt choẹt choẹt. Có lần, bác Sâm mách cho tôi cách bẫy chích chòe, lấy nhựa thông cuốn anh que xương dừa, bắt con dế dũi buộc vào treo lủng lẳng, chích chòe thấy dế ngo ngoe, lao đến bắt, sẽ dính nhựa. Tôi cũng chỉ nghe vậy, chứ chưa bao giờ đem nhựa thông đi bẫy chích chòe. Nghe kể, chích chòe đương nuôi con, nếu bị bắt sẽ cắn lưỡi mà chết, tôi cũng không nỡ bẫy. Thoảng đương đi ngoài đường, nghe tiếng “huýt choẹt choẹt choẹt”, tôi liền đứng lại, nghiêng đầu lắng, rồi nhìn quanh xem gã chích chòe đương đậu cành nào. Người làng gọi chích chòe lam, nhưng tôi chỉ gọi chích chòe, bởi Lam là tên Bà Nội tôi, nên tôi kiêng.

Chích chòe [than] (nguồn ảnh: Internet)

Chích chòe ưa làm tổ trong mấy hốc dừa, mấy thân tre bị chết dóc giữa bụi, đấy là những nơi lí tưởng để tụi chích chòe làm tổ. Thoảng, cũng có gã làm tổ trên ngọn dừa, ngọn kè. Cũng không biết có phải mấy gã chích chòe vụng làm tổ, nên thích làm tổ trong mấy hốc cây? Tôi chỉ thấy, mấy gã tha rác về, đặt ngang đặt dọc, vậy là thành tổ. Những trưa lang thang tìm bắt chim, chúng tôi cứ lượn lờ trong làng, thấy thân cây dừa nào bị sâu, có hang có hốc thì leo lên kiểm tra. Cũng có hôm, leo dăm ba cây mà không bắt được gì, chúng tôi hái dừa uống nước, tất nhiên là hái trộm.

Xây tổ xoàng hơn cả mấy gã chích chòe, đấy là mấy con chim chích. Chim chích cứ tha rác về thật nhiều, nên cái tổ lúc nào cũng là một búi rác to, xấu thậm. Phải rồi, nhắc đến chim chích mới nhớ, lâu rồi, có khi phải cả chục năm nay, tôi không thấy chích ta, không biết có phải chích ta đã tuyệt chủng rồi hay không? Ngày trước, chích ta nhiều vô kể, chắc do chúng đẻ nhiều, nên dẫu có bị dân săn đặt lồng thả lưới, thì ở đâu cũng cứ thấy hàng đàn. Hồi bé tí, khi đó bác cả tôi vẫn còn trên này, có lần anh Duẫn leo cây cau trước nhà bắt tổ chích ta, dễ cũng phải sáu bảy con chứ không ít.

Chim chích ta (nguồn ảnh: Internet)

Bên nhà chim chích có nhiều loài, thế nhưng tôi cũng chỉ phân biệt được hai loài: chích ta và chích rừng. Ngày đó, ở quê, tôi chỉ thấy rặt mỗi chích ta, rồi không hiểu tụi chích rừng từ đâu đến, thoạt đầu không nhiều, loáng thoáng vài ba con, từng đàn nhỏ lẻ; nhưng tụi nó đẻ nhanh mà nhiều, dần dà thì bây giờ tôi không còn thấy chích ta đâu nữa. Chích ta và chích rừng giống nhau như hai giọt nước, không để ý thì khó mà phân biệt. Phải nhìn kĩ, mới thấy chích ta thân hình nhỉnh hơn chích rừng một chút, cũng chẳng biết có phải là chích ta nhiều lông hơn chích rừng hay không. Màu lông chích ta vàng sẫm, nhàn nhạt, lúc nào cũng bù xù như bà đẻ; trong khi màu lông chích rừng có phần tối hơn, lúc nào cũng nhẵn nhụi, nom như mới vuốt keo. Đặc biệt, lớp màng hai bên khóe mỏ của chích ta vàng tươi như màu trái duối chín, chứ không đen thẫm cái màu dái chó của chích rừng. Cái mỏ chích ta như hai cái cái vỏ trấu chắp lại, xinh xắn hiền lành, chứ không vẻ hung hung như mỏ két của tụi chích rừng. Đấy là quan sát bằng mắt, nếu chỉ nghe tiếng kêu thì làm sao mà phân biệt? Thưa rằng, tiếng kêu của chích ta thường chậm dãi mà chắc chắn, truých… truých… truých, từng tiếng một phát ra, nghe vang mà ấm, chứ không kiểu ríu ra ríu rít từng tràng như tiếng súng liên thanh của tụi chích rừng. Tôi thích chích ta, nhưng ngày trước lại toàn nuôi chích rừng, bởi khi tôi cùng đám bạn biết leo trèo bắt chim, thì chích ta đã đi đâu hết, còn lại mỗi chích rừng. Bây giờ, về quê hay đi đâu, cũng chỉ thấy chích rừng. Hôm trước, lúc qua chùa Nam Phổ Đà, từng đàn chích rừng sà suống nhặt thóc của khách thập phương vãi trên nền xi măng, tôi chợt nghĩ, chẳng biết có phải chích rừng chính là chích Tàu, tràn sang rồi dần thay chích ta hay không, tôi cũng không biết, chỉ thấy ngờ ngợ.

Chim chảo quạt/rẻ quạt (nguồn ảnh: Internet)

Nói đến xây tổ đẹp, tôi phải phục vợ chồng nhà cái anh chảo quạt (rẻ quạt). Hồi ông Ngoại còn sống, chỗ cửa sổ giường Ngoại nhìn ra bụi hóp xen lẫn duối và mây, tôi từng thấy một cặp vợ chồng chảo quạt se tổ trên mấy nhánh hóp cao cao. Đến giờ, tôi vẫn chưa hiểu tại sao cái anh chảo quạt lại se tổ như vậy, một cái tổ trông giống bát chiết yêu, trên to mà dưới bé, miệng tổ tròn xoe. Cũng không biết nhà anh chảo quạt se tổ từ thứ gì, mà trông cái tổ cứ nhẵn nhùi nhụi, gọn gàng thấy lạ, khác hẳn tổ của mấy gã chích chòe hay tổ mấy con chim chích. Chim trống chim mái phiên nhau, một con nằm trong tổ, như để ướm kích thước, con còn lại cắp  rác bện quanh, y kiểu đem chân thử giày.

Chim ri (nguồn ảnh: Internet)

Ruýtt ruýt rúyt rúyt, ấy tiếng mẹ con nhà ri đang tìm bắt sâu trên ngọn cây trứng gà, chốc chốc lại chuyền qua ngọn chay, rồi ngược lại mấy nhánh trứng gà. Có lẽ ri mẹ đang bày cho ri con cách kiếm mồi, trông dáng vẻ mấy ri con còn vụng về thấy rõ. Ri làm tổ cũng đẹp, tròn chĩnh mà gọn gàng, bên ngoài phủ một lớp màng xanh lơ như mạng nhện mà lại không phải mạng nhện. Không biết có phải nhà ri dạn người, mà làm tổ vừa thấp vừa chỗ người hay qua lại, ngay chỗ cái chạc đầu cành cây trứng gà, chìa ra ngõ. Năm nào cũng vậy, cứ đương đi, ngước đầu lên là y rằng thấy ngay tổ ri, vậy là lại có trò để chơi.

Chim chào mào (nguồn ảnh: Internet)

Khuýu khuýt khuýu khuýt, kìa đội chào mào, cái đội chuyên đến ăn khế nhà Ngoại mà tôi vẫn thường nhắc. Chắc là do trên đầu mỗi anh chàng đều có một túm lông, trông giống cái mào nên người ta gọi luôn chào mào cho nhanh. Hồi đấy, cũng chỉ biết vậy, chứ đâu biết cái túm lông trên đầu mỗi anh chàng lại có nhiệm vụ khác, ve vãn bạn tình. Trong đám họ hàng nhà chim ở quê mà tôi biết, chào mào là đội sành ăn trái cây hơn cả, mỗi khi hái quả chín, thấy quả nào chào mào đương đục dở, thì quả đấy kiểu gì cũng ngọt hơn những quả khác. Chào mào đặc biệt thích làm tổ trên ngọn cau, những cây cau cao mà trơ trọi một mình giữa vườn, chắc chúng nghĩ sẽ an toàn khi làm tổ những nơi như thế, nhưng chúng có liệu thế nào thì cũng không thể bằng đội bắt chim chuyên nghiệp tụi tôi.

Chim choành choạch/chiền chiện (nguồn ảnh: Internet)

Hè đến, trời nắng chang chang, trên đồng thoảng lại nghe tiếng choách..choách của mấy con choành choạch, có lẽ cái tên choành choạch cũng từ cái tiếng kêu của chúng mà ra. Loài này, nếu tôi không nhầm, chính là chiền chiện, loài chim được nhắc đến trong thơ của Huy Cận. Choành choạch không sống trong làng, chúng làm tổ ngoài đồng, trong các ruộng lúa, ruộng ngô, hay khóm đìa thanh dọc mấy con mương. Mùa lúa, cũng là mùa sinh sản của chúng, thoảng có người đi gặt, lại bắt được vài ba tổ. Xa xa, mấy con choành choạch vàng nhạt, thoảng lại vút lên nền trời xanh thẳm, lao xuống lấy đà rồi lại vút lên, thoắt cái đã bay từ mấy thước lúa lên tận sào ngô ở tít đằng xa. Choành choạch sức yếu, nên cứ phải bay quãng một, lên xuống như đồ thị, chứ không được thỏa cánh tầng mây như những loài chim khác. Kìa, có nhà đương gặt, đụng phải tổ choành choạch, vợ chồng nhà choành choạch hoảng quá, bỏ tổ bỏ con, lao vội lên đường dây cao thế, cứ đậu đấy kêu choách choách, không biết là mắng người hay kêu trời.

Chim cu gáy/cu rừng (nguồn ảnh: Internet)

Trưa hè, thoảng đương bắt ve cũng nghe tiếng “cúc cù rù… cù rù” của con cu gáy đương gù mái trên ngọn cây dừa nhà chú Tằm, trên mé đồng Sày. Hồi đấy đi học, thoảng cũng men đường đồng Sày cho nhanh, đấy là vào mùa nắng, chứ gặp trời mưa, nước bì bõm, phải chịu. Cu gáy cũng giống cu nhà, lúc nào cũng có đôi có cặp, bay đâu cũng sát cánh liền cành, chẳng khác uyên ương. Nghe nói, cu gáy thường bắt rắn tha về tổ, để trừng người bắt chim non. Chẳng hiểu sao ngày đó tôi cứ tin sái cổ, sau mới biết rặt những chuyện nhảm nhí hù tụi trẻ con, để chúng khỏi leo mấy cây dừa chọc trời mà nguy hiểm.

Chim bói cá (nguồn ảnh: Internet)

Kiên trì nhất trong họ nhà chim, đấy là lão bói cá. Lão thầy bói có thể đậu im trên cành chòa giữa ao cả nửa ngày chỉ để rình rồi, rồi như một tia chớp, lão phóng cái vụt, mỏ đã cắp được con đòng đong cân cấn. Lão thầy bói có bộ lông xanh biếc, như màu chim chả, rất đẹp, nhưng phải cái chân ngắn củn, cái mỏ dài ngoẵng, lại thêm cái tính lầm lì, chẳng nghe tiếng bao giờ, khiến tôi cũng không có cảm tình. Cả họ nhà chim thích làm tổ trên cao, riêng nhà cái lão thầy bói này lại ưa làm tổ trong các hốc đất, cạnh bờ ao, bờ chuôm, chả khác bọn chuột, có lẽ để cho tiện việc bắt mồi cũng nên. Tôi chưa thấy ai nuôi bói cá bao giờ, phần bởi khó nuôi, phần bởi lão suốt ngày lầm lì, chẳng nhảy chẳng hót, nuôi lão chỉ tổ tốn tôm tốn tép.

Chim cuốc (nguồn ảnh: Internet)

Tháng ba, hoa xoan nở tím ngắt, rụng kín lối đi cạnh ao, thoảng lại nghe tiếng cuốc kêu, như giục trời nhanh sang hè. Thế nên, thơ cụ Ức Trai mới có câu “Đỗ vũ thanh trung xuân hướng lão, nhất đình sơ vũ luyện hoa khai” (Trong tiếng cuốc kêu xuân đã muộn, đầy trời mua bụi nở hoa xoan). Đầu hè, thường nghe tiếng cuốc mỗi chiều về, ngay bờ ao, chỗ cồn tre nhà bác Oanh. Thoảng, cũng nghe tiếng “cu…uốc…cuốc…cuốc” dưới mạn ao nhà ông Đúc, tiếng kêu cứ khắc khoải, nẫu nề. Mấy con cuốc luồn lách bờ này bụi nọ, mới thấy bóng đấy, thoắt cái đã biến đâu mất. Chẳng trách, người ta mỉa mai lủi như cuốc, cũng chẳng oan. Hồi trước, tôi hay thấy ông Loan xách bẫy đi đánh cuốc, là mấy cái bẫy nắp sập, giống cái đánh giậm nho nhỏ. Mấy năm nay không ở nhà, cũng không biết ông Loan có còn đi bẫy cuốc như hồi tôi còn ở nhà hay không. Nói mới nhớ, đã có lần tôi bắt được tổ cuốc trong bụi mây ngoài bờ ao nhà chú Tới, năm quả trứng lốm đốm thâm đen, to bằng đầu ngón tay cái, chắc cũng đã ấp được cả tuần. Bữa đó, tôi có món trứng cuốc hấp ăn cơm, nhưng mẹ cuốc thì lại mất đi mấy đứa con, giờ nghĩ lại mà thấy tội. Chim cuốc từ đâu mà có, cũng nhiều chuyện xoay quanh, đượm màu huyền bí. Thấy nói, Thục đế mất nước, chết hóa thành chim cuốc, nên suốt ngày kêu “quốc quốc”, nghe ai oán, nỉ non. Những đêm mờ trăng, thoảng cũng nghe tiếng cuốc gọi hồn, nghe tiếng đấy thì kẻ lữ khách lại không khỏi động lòng nhớ quê hương bản xứ.

Hạ Môn, sau tiết Cốc Vũ

Duy Phong Lê Đình Sơn