PHƯƠNG VIÊN CÁC KÝ (Bài ký về Gác trọ Vuông Tròn)

Duy Phong chuyển đến nơi ở mới, thỉnh Hy Nhân tiên sinh đề ba chữ Phương Viên Các làm biển phòng. Khách có người đến chơi, thấy bức biển liền hỏi: Mấy chữ gì thế? Duy Phong đáp: Phương Viên Các. Khách lại hỏi: Phương Viên Các có nghĩa là gì? Duy Phong cười mà đáp: Phương là vuông, Viên là tròn, Các ở đây hiểu là gác trọ, Phương Viên Các tức là Gác trọ Vuông Tròn đó vậy! Khách xem chừng chưa hiểu, lại thỉnh ta giải thích thêm, ta cũng gượng mà diễn giải thêm vài ba câu. Đại khái, ta treo bức biển này là để hằng ngày tự lấy đó mà răn mình, tại sao vậy?

Từ phải qua trái: PHƯƠNG VIÊN CÁC (ảnh: Hy Nhân Nguyễn Quang Duy)

Trong khoảng trời đất, trên không gì to lớn bằng trời, dưới không gì to lớn bằng đất; trời là cha vạn vật, đất là mẹ muôn loài, chẳng phải cũng dùng phương viên để hình tượng mà nói rằng trời tròn đất vuông hay sao? Con người nhỏ bé mà lại ở giữa, há lại không biết Vuông Tròn cho được!

Trong khoảng trời che đất chở, con người nhỏ bé mà lại tối linh. Sách Lão tử nói, người nương theo đất, đất lại nương theo trời, bởi vậy, phải biết vuông tròn thì mới có thể trọn đạo làm người mà ở giữa để hợp thành Tam tài. Đạo làm người, lấy vuông là gốc, lấy tròn là ngọn; coi vuông là thể, coi tròn là dụng. Vuông để giữ nguyên tắc, tròn để linh hoạt đối xử; vuông để ứng vạn biến; tròn để thuận sự thế. Thế nhưng, vuông quá thì dễ rơi vào cứng nhắc, tròn quá lại dễ sa vào a dua. Vậy nên, có thể mềm dẻo khi cần, cứng rắn khi nên, trong vuông có tròn, trong tròn có vuông, biết vuông biết tròn tức là hiểu đạo lý làm người, từ đó răn bản thân phải ghi lòng tạc dạ để đãi nhân tiếp vật cho vẹn vuông tròn.

Từ trên xuống dưới
PHƯƠNG VIÊN TỊNH DỤNG
(ảnh: Hy Nhân Nguyễn Quang Duy)

Nhân vật nhất như – người sao vật vậy. Vật vuông thì dễ đặt, tròn thì dễ lăn. Có vuông có tròn thì mới nên khuôn nên phép, mới nên hữu dụng. Song, dẫu biết tròn dễ lăn, nhưng vẫn phải vuông để làm khuôn mẫu. Lại nhớ Thư luận có câu: phương viên tịnh dụng, trung trắc kiêm bị. Lúc phương lúc viên, khi chuyển khi chiết; nhân theo thế bút mà phương viên cho hợp độ, tuỳ tâm sở dục, tuỳ ý đưa bút. Đấy chẳng phải cũng là một tầng cảnh giới của việc viết chữ hay sao!

Than ôi, ta mấy năm nay học thư, nhưng vẫn chỉ dừng lại ở chỗ lâm mô, không thoát ra được khỏi cái vỏ đường nét, vẫn thường lấy đó để răn thúc bản thân phải tinh cần hơn nữa. Từ ý phương viên tịnh dụng, lại ngẫm về đạo đối nhân xử thế, há chẳng phải là hai việc khác nhau mà lại cùng gặp nhau ở chỗ vuông tròn hay sao? Khách nghe xong, thấy thích liền nói: Sao bác không lưu lại những điều đó lại? Ta liền sửa soạn giấy bút, chép lại mấy lời để ghi nhớ.

Sau tiết Thượng Nguyên năm Canh Tý, Duy Phong viết ở Phương Viên Các.